«قرآن زعفرانی»؛ گنجینهای از واژگان کهن فارسی و میراثی ماندگار از سده ششم هجری
نشست رونمایی از قرآن زعفرانی، که به عنوان کهنترین نسخه تاریخدار و کامل قرآن کریم با ترجمه فارسی شناخته میشود، با حضور جمعی از برجستهترین پژوهشگران و زبانشناسان در سالن حکمت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. این اثر نفیس که توسط ابوالفضل زعفرانی در سال ۵۴۶ قمری در شهر ری کتابت شده، گنجینهای از واژگان کهن قرن ششم و پیش از آن را در خود جای داده و به عنوان یکی از مهمترین منابع برای مطالعه تاریخ زبان فارسی و ترجمهنگاری قرآن محسوب میشود.
اهمیت قرآن زعفرانی نه فقط در قدمت آن، بلکه در ویژگی منحصربهفردش به عنوان یک ترجمه خالص و مستقل از قرآن است. برخلاف بسیاری از تفاسیر کهن که ترجمه را در میان شرح و تفسیر مفصل آیات پنهان کردهاند، این نسخه یک ترجمه پیوسته، مستقل و تحتاللفظی است که با دقتی مثالزدنی، معادلهای فارسی را در برابر واژگان عربی قرار داده است. مرتضی کریمینیا، پژوهشگر نسخههای خطی که فرآیند هشتساله آمادهسازی این مصحف را بر عهده داشته، از حساسیت بالای چاپ این اثر گفت و تأکید کرد که بازتولید دقیق رنگها و ویژگیهای نسخه اصلی با استفاده از استانداردهای پیشرفته رنگسنجی انجام شده تا بالاترین شباهت به اصل نسخه حاصل شود.
تحلیل زبانشناختی و گویشی؛ ردپای خراسان در قرآنی که در ری کتابت شد
در این نشست، چهرههای شاخصی چون علیاشرف صادقی (عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، سیدمحمد عمادی حائری و احمد مسجدجامعی به سخنرانی پرداختند. صادقی در تحلیل خود به بررسی شواهد گویشی این نسخه اشاره کرد و گفت: با وجود اینکه کاتب، ابوالفضل زعفرانی، اهل ری بوده، نشانههای گویش قدیم ری در این متن دیده نمیشود و این امر نشان میدهد که کاتب دخالتی در ترجمه نداشته و صرفاً از روی یک نسخه خراسانی (احتمالاً نسخه سورآبادی) رونویسی کرده است.
وی با ذکر نمونههایی، تلفظ «مَروارید» به جای «مُروارید» و «زَبان» به جای «زُبان» را نشانهای بر کهنبودن متن دانست، نه ویژگی گویش خاص ری. عمادی حائری نیز با اشاره به تبارشناسی این ترجمه، تأکید کرد که قرآن زعفرانی ترجمه مستقلی است که از تفسیر سورآبادی استخراج شده و برخلاف برخی ادعاها، ترجمه جامعالبیان طبری نیست.
احمد مسجدجامعی: ایرانیان هرگز سیادت عرب را نپذیرفتند
احمد مسجدجامعی، پژوهشگر فرهنگی و وزیر اسبق ارشاد، در سخنرانی خود به بستر اجتماعی و تاریخی شکلگیری ترجمههای فارسی قرآن پرداخت و گفت: ایرانیان از نخستین روزهای پذیرش اسلام، عمیقترین ارتباط را با قرآن برقرار کردند، اما همواره بر حفظ هویت ملی خود، به ویژه زبان فارسی، پایبند بودند. او با اشاره به مقاومت ایرانیان در برابر تغییر زبان دیوانسالاری در دوره حجاج بن یوسف ثقفی، خاطرنشان کرد که این تعصب زبانی، ریشه در عمق فرهنگ ایرانی دارد.
مسجدجامعی با بیان اینکه ایرانیان در طول تاریخ، نه سیادت عرب را پذیرفتند، نه سیادت مغول را و نه مستعمره قدرتهای دیگر شدند، از دوره سامانیان و آلبویه به عنوان دوران طلایی شکلگیری ترجمههای رسمی قرآن یاد کرد و گفت: فتوای علمای ماوراءالنهر مبنی بر جواز ترجمه قرآن به فارسی، سرآغاز جنبشی انفجاری در تولید ترجمههای قرآنی شد که قرآن زعفرانی نیز محصول همین دوره است.
- اهمیت علمی قرآن زعفرانی: این نسخه به عنوان کهنترین ترجمه کامل و مورخ قرآن به فارسی، منبعی بینظیر برای مطالعه تحولات زبان فارسی در سده ششم هجری و نیز شناخت رویکردهای کلامی و تفسیری آن دوره محسوب میشود. ویژگیهای املایی کهن و واژگان نادر آن، آن را به گنجینهای ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ زبان تبدیل کرده است.
- نقش بخش خصوصی در نشر میراث مکتوب: مسجدجامعی با قدردانی از انتشارات فرهنگ سیادت به عنوان یک ناشر خصوصی که با سرمایهگذاری شخصی و پذیرش ریسکهای مالی و علمی، پا به عرصه چاپ چنین آثار نفیسی گذاشته، این اقدام را تحسینبرانگیز خواند و تأکید کرد که امیدوار است این الگو، زمینهساز احیای دیگر گنجینههای خطی کشور شود.
رونمایی از قرآن زعفرانی در کتابخانه ملی ایران، گامی مهم در جهت صیانت از میراث مکتوب و معرفی یکی از ارزشمندترین نسخههای قرآنی به جامعه علمی کشور بود. این اثر که با همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی و نشر فرهنگ سیادت منتشر شده، نه تنها برای پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی، بلکه برای تمامی علاقهمندان به تاریخ ترجمه و تفسیر قرآن کریم، منبعی ارزشمند و الهامبخش است.
سیما غلامی، خبرنگار و نویسنده باسابقه در مجله خبری «عصر ارومیه» است که با قلمی توانمند و نگاهی دقیق به مسائل، به پوشش اخبار منطقه میپردازد. او با سالها تجربه در عرصه رسانه، به یکی از چهرههای مورد اعتماد در میان مردم و مسئولان تبدیل شده است.
