مرزهای آذربایجان غربی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای زمینی تجارت ایران و ترکیه تبدیل شدهاند؛ مسیری که در آن روزانه صدها کامیون میان دو کشور تردد میکنند و کالاهای صادراتی، ترانزیتی و تجاری را به سمت ترکیه و از آنجا به سایر مقاصد منطقه منتقل میکنند. در میان این گذرگاهها، بازرگان، رازی و سرو جایگاه ویژهای دارند و افزایش حجم تردد در آنها، اهمیت این استان را در شبکه حملونقل زمینی کشور بیشتر کرده است.
نزدیکی جغرافیایی آذربایجان غربی به ترکیه، وجود مسیرهای ارتباطی مناسب و دسترسی به شهرهای مهم شرق و جنوبشرقی ترکیه باعث شده است بخشی از صاحبان کالا برای انتقال محمولههای خود، مسیر زمینی را انتخاب کنند. در این میان، مرز بازرگان همچنان مهمترین نقطه عبور کامیونهای تجاری میان ایران و ترکیه محسوب میشود، اما افزایش فعالیت در رازی و سرو نیز نشان میدهد که جریان تجارت زمینی در شمالغرب کشور تنها به یک مرز محدود نیست.
بازرگان؛ پرترددترین مسیر زمینی ایران و ترکیه
مرز بازرگان در شهرستان ماکو یکی از مهمترین دروازههای زمینی ایران به ترکیه است و در ماههای اخیر افزایش حجم تجارت و ترانزیت، فشار بیشتری بر ظرفیت عملیاتی این مرز وارد کرده است.
بر اساس گزارش گمرک ایران در شهریور ۱۴۰۵، با مجموعه اقداماتی که با همکاری گمرکات دو کشور انجام شد، تعداد کامیونهای عبوری از مرز بازرگان به بیش از ۳۵۰ دستگاه در شبانهروز رسید و هدفگذاری برای افزایش این رقم به ۴۰۰ دستگاه در روز انجام شد. هماهنگی شیفتهای کاری، مدیریت بهتر کامیونهای خالی و ترانزیتی و کاهش توقفهای غیرضروری از جمله اقداماتی بود که برای افزایش ظرفیت مرز در نظر گرفته شد.
در گزارش دیگری از سازمان راهداری نیز اعلام شد که مرز بازرگان به صورت شبانهروزی فعال است و روزانه نزدیک به هزار کامیون در دو جهت از این پایانه عبور میکنند؛ حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ دستگاه کامیون در مسیر خروج از ایران و حدود ۵۰۰ دستگاه در مسیر ورود به کشور قرار دارند.
این حجم از تردد نشان میدهد که بازرگان تنها یک گذرگاه مرزی برای تجارت دوجانبه نیست و بخشی از شبکه بزرگتر ترانزیت کالا میان ایران، ترکیه و سایر بازارها را نیز پوشش میدهد.
چرا بازرگان برای حمل زمینی کالا اهمیت دارد؟
یکی از دلایل اهمیت بازرگان، موقعیت آن در ادامه مسیرهای زمینی ایران به ترکیه است. کالا پس از انجام تشریفات گمرکی میتواند وارد شبکه حملونقل جادهای ترکیه شود و از طریق این شبکه به شهرهای مختلف این کشور یا مقصدهای دیگر منتقل شود.
به همین دلیل، انتخاب یک مسیر مناسب برای باربری ایران به ترکیه تنها به فاصله میان دو کشور محدود نمیشود. نوع کالا، وزن و حجم محموله، شهر مقصد، وضعیت مرز، تشریفات گمرکی و زمان موردنیاز برای تحویل نیز در تعیین مسیر و هزینه حمل نقش دارند.
برای محمولههای تجاری، فرایند حمل معمولاً با بستهبندی و آمادهسازی کالا در مبدأ آغاز میشود و پس از انجام امور مربوط به اسناد، بارگیری و تشریفات گمرکی، کامیون به سمت مرز حرکت میکند. پس از ورود به ترکیه نیز مراحل مربوط به گمرک و ادامه مسیر تا مقصد انجام میشود.
رازی؛ مسیر دیگری که در حال پررنگتر شدن است
در کنار بازرگان، پایانه مرزی رازی در شهرستان خوی نیز در سالهای اخیر سهم بیشتری در تجارت و تردد میان ایران و ترکیه پیدا کرده است. آمار منتشرشده از سوی مدیر پایانه مرزی رازی در خرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد که از ابتدای سال تا زمان اعلام این آمار، بیش از ۳ هزار و ۲۶۰ دستگاه ناوگان ترانزیتی به همراه بیش از ۵۱ هزار تن کالا از این پایانه تردد کردهاند.
اهمیت این آمار زمانی بیشتر میشود که بدانیم طبق همان گزارش، صادرات از پایانه رازی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷۰ درصد افزایش داشته و صادرات این پایانه در سال ۱۴۰۴ نیز نسبت به سال ۱۴۰۳ بیش از ۳۰۰ درصد رشد کرده است.
مسئولان محلی همچنین از اجرای طرحهای توسعهای برای افزایش ظرفیت عملیاتی رازی خبر دادهاند. چنین اقداماتی میتواند در آینده، این مرز را به یکی از مسیرهای مکمل بازرگان برای جابهجایی کالا میان ایران و ترکیه تبدیل کند.
سرو؛ مسیر مهم تجارت با شهرهای شرقی ترکیه
مرز سرو در نزدیکی ارومیه نیز یکی دیگر از مسیرهای مهم صادراتی آذربایجان غربی است. طبق گزارش منتشرشده از نشست مسئولان ایرانی و ترکیهای در خرداد ۱۴۰۵، روزانه بیش از ۱۵۰ کامیون حامل کالا از این مرز تردد میکنند.
سرو به دلیل نزدیکی به برخی شهرهای صنعتی ترکیه و قرار گرفتن در مسیر صادرات محصولاتی مانند محصولات کشاورزی، پتروشیمی و مصالح ساختمانی اهمیت دارد. در همین نشست، موضوعاتی مانند کاهش زمان توقف کامیونها، نوسازی تجهیزات اسکن و افزایش ساعت کاری مرز مورد بررسی قرار گرفت.
مسئولان دو طرف همچنین درباره رفع مشکلات مربوط به ایستایی تریلرها و افزایش ظرفیت عملیاتی این گذرگاه گفتوگو کردند. بر اساس گزارش منتشرشده، رفع موانع موجود میتواند ظرفیت تردد و صادرات از سرو را افزایش دهد.
از مرز ترکیه تا مقصد؛ مسیر کالا در داخل این کشور
ورود کامیون به خاک ترکیه پایان مسیر نیست. مقصد نهایی کالا ممکن است در یکی از شهرهای بزرگ صنعتی، تجاری یا گردشگری این کشور قرار داشته باشد. به همین دلیل، فاصله مرز تا مقصد نهایی و شرایط مسیر داخلی ترکیه نیز در برنامهریزی حمل اهمیت دارد.
برای نمونه، کالاهایی که مقصد آنها در شرق ترکیه قرار دارد، میتوانند پس از عبور از مرز در کوتاهترین مسیر زمینی به مقصد برسند. در چنین شرایطی، حمل بار به وان یکی از نمونههای حمل زمینی کوتاهمسیر میان ایران و ترکیه است که به دلیل نزدیکی وان به مرزهای ایران، مورد توجه صاحبان کالا قرار دارد.
در مقابل، برای مقصدهایی که در شمال یا شمالشرق ترکیه قرار دارند، مسیر کامیون پس از ورود به کشور ادامه پیدا میکند. شهر ترابزون در ساحل دریای سیاه یکی از این مقصدهاست و انتقال کالا به آن میتواند بخشی از شبکه حملونقل زمینی شمال ترکیه را درگیر کند. در این موارد، ارسال بار از ایران به ترابزون نیازمند برنامهریزی مسیر بر اساس نوع محموله، وزن، حجم و شرایط مقصد است.
ارسال بار شخصی نیز بخشی از بازار حملونقل ایران و ترکیه است
تمام محمولههایی که از ایران به ترکیه منتقل میشوند، کالاهای تجاری و صادراتی نیستند. بخشی از تقاضای حملونقل مربوط به وسایل شخصی، لوازم منزل، اثاثیه و کالاهایی است که افراد به دلایل مختلف قصد انتقال آنها به ترکیه را دارند.
در این نوع حمل، نوع کالا و اسناد مربوط به آن اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا وسایل شخصی با محمولههای تجاری از نظر ماهیت و نحوه انجام تشریفات یکسان نیستند. برای افرادی که مقصد آنها یکی از شهرهای بزرگ ترکیه است، انتخاب روش حمل باید بر اساس حجم وسایل و مقصد نهایی انجام شود.
برای مثال، در انتقال اثاثیه یا وسایل شخصی به شهرهای غربی و جنوبی ترکیه، برنامهریزی مسیر و انتخاب شیوه مناسب حمل میتواند در زمان و هزینه نهایی مؤثر باشد. به همین دلیل، خدماتی مانند حمل بار شخصی به ازمیر نیز در کنار حمل محمولههای تجاری، بخشی از تقاضای بازار حملونقل میان ایران و ترکیه را تشکیل میدهد.
افزایش تردد، بدون توسعه مرزها امکانپذیر نیست
رشد تجارت زمینی ایران و ترکیه در عین حال یک مسئله مهم را نیز برجسته کرده است: ظرفیت مرزها باید متناسب با حجم کالا و تعداد کامیونها افزایش پیدا کند. صفهای طولانی کامیون در بازرگان در ماههای اخیر نشان داد که افزایش تقاضا میتواند سریعتر از توسعه ظرفیت مرزی اتفاق بیفتد.
در مرداد ۱۴۰۵ گزارشهایی درباره انتظار طولانی کامیونها در بازرگان منتشر شد. در ادامه، سازمان راهداری از راهاندازی سامانه مدیریت ترافیک و نوبتدهی از مبدأ خبر داد؛ سامانهای که هدف آن جلوگیری از تجمع کامیونها در محدوده مرز و مدیریت ورود ناوگان بر اساس ظرفیت پذیرش پایانه است.
طبق اعلام سازمان راهداری، در زمان آغاز اجرای این سامانه حدود ۵۵۰۰ دستگاه ناوگان در محدوده مرز حضور داشتند، اما تا نیمه شهریور تعداد کامیونهای حاضر در خود مرز به حدود ۹۵۰ دستگاه و سپس به حدود ۷۳۰ دستگاه کاهش یافت. این تجربه نشان میدهد که مدیریت هوشمند تردد میتواند در کنار توسعه زیرساخت، نقش مهمی در کاهش تراکم مرزی داشته باشد.
مسیر زمینی ایران و ترکیه به کدام سمت میرود؟
افزایش صادرات از رازی، حجم بالای تردد در بازرگان و فعالیت مستمر سرو نشان میدهد که تجارت زمینی ایران و ترکیه همچنان به زیرساختهای شمالغرب کشور وابسته است. از سوی دیگر، توسعه ظرفیت مرزها و هماهنگی بیشتر میان گمرکات دو کشور میتواند زمان توقف کامیونها را کاهش دهد و امکان برنامهریزی دقیقتر برای صاحبان کالا و شرکتهای حملونقل را فراهم کند.
در نهایت، ارسال کالا از ایران به ترکیه یک مسیر واحد و ثابت ندارد. انتخاب مرز، نوع کامیون، شیوه بستهبندی، مقصد نهایی و وضعیت تردد در زمان حمل، همگی میتوانند بر مسیر و هزینه نهایی اثر بگذارند. با توجه به افزایش حجم مبادلات و اهمیت روزافزون مسیرهای زمینی، به نظر میرسد نقش آذربایجان غربی در شبکه تجارت ایران و ترکیه در سالهای آینده نیز پررنگ باقی خواهد ماند.
سیما غلامی، خبرنگار و نویسنده باسابقه در مجله خبری «عصر ارومیه» است که با قلمی توانمند و نگاهی دقیق به مسائل، به پوشش اخبار منطقه میپردازد. او با سالها تجربه در عرصه رسانه، به یکی از چهرههای مورد اعتماد در میان مردم و مسئولان تبدیل شده است.
